কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আজিৰ এই আধুনিক যুগত ইণ্টাৰনেট, টেলিভিছন, মোবাইল ফোন বা সঠিক বতৰৰ আগজাননী অবিহনে জীৱনটো কল্পনা কৰাই অসম্ভৱ। কিন্তু আপুনি কেতিয়াবা ভাবি চাইছেনে যে এই সকলোবোৰ সুবিধা আমি পৃথিৱীৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ কিলোমিটাৰ ওপৰত থকা একো একোটা সৰু যন্ত্ৰৰ সহায়ত কেনেকৈ লাভ কৰিছোঁ ? এই আচৰিত যন্ত্ৰবোৰেই হ’ল কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ বা ছেটেলাইট (Artificial Satellite)।মহাকাশৰ বিশাল শূন্যতাত কোনো ইন্ধন নোহোৱাকৈ কেনেকৈ এই উপগ্ৰহবোৰ বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি ঘূৰি থাকে ? ইয়াৰ আঁৰত থকা বিজ্ঞানটো আচলতে কি ? এই প্ৰবন্ধটোত আমি মহাকাশৰ ৰহস্যভেদ কৰি উপগ্ৰহবোৰৰ জটিল কাৰ্যপ্ৰণালী, ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ইয়াৰ অপৰিহাৰ্য ভূমিকাৰ বিষয়ে অতি সহজকৈ আলোচনা কৰিম।
ছেটেলাইটৰ ইতিহাস: বিশ্ব আৰু ভাৰত
১. বিশ্বৰ প্ৰেক্ষাপটত (World History)
মহাকাশ যুগৰ আৰম্ভণি হৈছিল ১৯৫০ ৰ দশকত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ মাজত চলা প্ৰতিযোগিতাৰ জৰিয়তে।
প্ৰথম কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ: ১৯৫৭ চনৰ ৪ অক্টোবৰত ছোভিয়েট ইউনিয়নে পৃথিৱীৰ প্ৰথমটো কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ ‘স্পুটনিক-১’ (Sputnik 1) মহাকাশলৈ সফলতাৰে প্ৰেৰণ কৰি ইতিহাস সৃষ্টি কৰিছিল।
আমেৰিকাৰ প্ৰৱেশ: ইয়াৰ ঠিক পাছতেই ১৯৫৮ চনত আমেৰিকাই তেওঁলোকৰ প্ৰথম উপগ্ৰহ ‘এক্সপ্লৰাৰ-১’ (Explorer 1) উৎক্ষেপণ কৰে।
যোগাযোগ বিপ্লৱ: ১৯৬২ চনত ‘টেলষ্টাৰ’ (Telstar) নামৰ উপগ্ৰহটোৱে প্ৰথমবাৰৰ বাবে আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ ওপৰেৰে টেলিভিছন সংকেত প্ৰেৰণ কৰি আধুনিক যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
২. ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপটত (History in India)
ভাৰতৰ মহাকাশ যাত্ৰা অতি সীমিত সম্পদৰ পৰা আৰম্ভ হৈ আজি বিশ্বৰ ভিতৰতে অন্যতম শক্তিশালী হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ইয়াৰ মূল কৃতিত্ব ISRO (Indian Space Research Organisation)-ৰ।
আৰ্যভট্ট (Aryabhata): ১৯৭৫ চনৰ ১৯ এপ্ৰিলত ভাৰতৰ প্ৰথমটো উপগ্ৰহ ‘আৰ্যভট্ট’ উৎক্ষেপণ কৰা হয়। যদিও ই ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ ৰকেটৰ সহায়ত গৈছিল, ই ভাৰতীয় বিজ্ঞানৰ বাবে এক ডাঙৰ মাইলৰ খুঁটি আছিল।
ৰোহিণী (Rohini): ১৯৮০ চনত ভাৰতে নিজাকৈ তৈয়াৰ কৰা উৎক্ষেপণ যান (SLV-3) ব্যৱহাৰ কৰি ‘ৰোহিণী’ উপগ্ৰহক কক্ষপথত স্থাপন কৰে। ইয়াৰ লগে লগে ভাৰত নিজাকৈ উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ কৰিব পৰা দেশসমূহৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
ইনছেট (INSAT) আৰু আই.আৰ.এচ (IRS): ১৯৮০ আৰু ৯০ ৰ দশকত ভাৰতে যোগাযোগৰ বাবে INSAT চিৰিজ আৰু পৃথিৱী নিৰীক্ষণৰ বাবে IRS চিৰিজৰ উপগ্ৰহসমূহ মুকলি কৰে, যিয়ে দেশৰ টিভি, ৰেডিঅ’ আৰু কৃষি খণ্ডত বিপ্লৱ আনিছিল।
চন্দ্ৰযান আৰু মঙ্গলযান: ভাৰতে কেৱল পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে নহয়, বৰঞ্চ চন্দ্ৰ আৰু মঙ্গল গ্ৰহলৈও সফলতাৰে উপগ্ৰহ পঠিয়াই বিশ্বক চমকিত কৰিছে।
১. ছেটেলাইট বা উপগ্ৰহ আচলতে কি ? (What is a Satellite ?)
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, যিটো বস্তুৱে মহাকাশত কোনো এটা গ্ৰহক কেন্দ্ৰ কৰি তাৰ চাৰিওফালে এটা নিৰ্দিষ্ট পথত ঘূৰি থাকে, তাকে উপগ্ৰহ বা ছেটেলাইট বুলি কোৱা হয়।
উপগ্ৰহ দুই প্ৰকাৰৰ:
প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ: যেনে পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা “চন্দ্ৰ”।
কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ: মানুহে তৈয়াৰ কৰি মহাকাশলৈ পঠিওৱা যন্ত্ৰসমূহ, যিবোৰে পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰি আমাক তথ্য যোগান ধৰে।
২. ই কেনেকৈ কাম কৰে ? (How does it work ?)
এটা কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ কাম কৰাৰ পদ্ধতিটো প্ৰধানকৈ তিনিটা স্তম্ভৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
ক) কক্ষপথত স্থিৰ হৈ থকা (The Orbit)
ছেটেলাইট এটা মহাকাশত ওপঙি থাকিবলৈ হ’লে তাৰ গতিবেগত এক সঠিক ভাৰসাম্য থাকিব লাগে। যদি ই অতি লাহেকৈ ঘূৰে, তেন্তে পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে ইয়াক টানি আনি পৃথিৱীত পেলাই দিব। আকৌ যদি অতি বেছি জোৰত ঘূৰে, তেন্তে ই মহাকাশৰ মাজত হেৰাই যাব। গতিকে, মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৰু ছেটেলাইটৰ নিজা গতিৰ মাজত এক নিখুঁত ব্যৱধান ৰাখি ইয়াক কক্ষপথত ঘূৰাই ৰখা হয়।
খ) তথ্য আদান-প্ৰদান (Communication)
ছেটেলাইটৰ আটাইতকৈ দৰকাৰী কামটো হ’ল সংকেত (Signal) কঢ়িওৱা। ইয়াত Transponders নামৰ এবিধ যন্ত্ৰ থাকে। ইয়াৰ কাম হ’ল:পৃথিৱীৰ কোনো এটা কেন্দ্ৰৰ পৰা অহা সংকেত গ্ৰহণ কৰা।সেই সংকেতটোৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰা (Amplify)।তাৰপিছত সেই সংকেতটো পৃথিৱীৰ আন এটা প্ৰান্তলৈ পুনৰ পঠিয়াই দিয়া।
গ) শক্তি যোগান (Power)
মহাকাশত কাৰোবাৰ পৰা ইলেকট্ৰিচিটি ল’বলৈ কোনো প্লাগ বা তাঁৰ নাথাকে। সেয়েহে ছেটেলাইটৰ দুয়োকাষে Solar Panels লগোৱা থাকে। এইবোৰে সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ পৰা বিদ্যুৎ শক্তি উৎপাদন কৰি ছেটেলাইটটোৰ ভিতৰত থকা কম্পিউটাৰ আৰু এন্টেনাবোৰ চলাই ৰাখে।
কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ অপৰিহাৰ্য সুবিধাসমূহ (Key Advantages of Satellites)
১. গোলকীয় যোগাযোগ ব্যৱস্থা (Global Connectivity)
ছেটেলাইটৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধাটো হ’ল ই পৃথিৱীৰ যিকোনো দুৰ্গম অঞ্চলক সংযোগ কৰিব পাৰে। যিবোৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল বা দ্বীপত কেবুল বা অপ্টিকেল ফাইবাৰ নিয়াটো অসম্ভৱ, সেইবোৰ ঠাইতো ছেটেলাইটৰ জৰিয়তে হাই-স্পীড ইণ্টাৰনেট আৰু টেলিফোন সেৱা আগবঢ়াব পাৰি।
২. নিখুঁত নেভিগেশ্যন আৰু অৱস্থান নিৰ্ণয় (Precision Navigation & GPS)
আজিৰ দিনত আমি ব্যৱহাৰ কৰা GPS (Global Positioning System) সম্পূৰ্ণৰূপে ছেটেলাইটৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বিমান চলাচল, সাগৰীয় জাহাজৰ পথ নিৰ্দেশনাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আমাৰ ম’বাইলৰ Google Maps লৈকে—সকলোতে ছেটেলাইটে আমাক নিখুঁত অৱস্থান জানিবলৈ সহায় কৰে।
৩. বতৰ বিজ্ঞান আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা (Meteorology & Disaster Management)
চুনামি, ঘূৰ্ণীবতাহ (Cyclone) বা প্ৰবল বৰষুণৰ আগজাননী কেৱল ছেটেলাইটৰ বাবেহে সম্ভৱ হৈছে। মহাকাশৰ পৰা ডাৱৰৰ গতিবিধি নিৰীক্ষণ কৰি ছেটেলাইটে আমাক বিপদৰ আগজাননী দিয়ে, যাৰ ফলত হাজাৰ হাজাৰ মানুহৰ প্ৰাণ ৰক্ষা পৰে।
৪. প্ৰতিৰক্ষা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা (Defense & Surveillance)
দেশৰ সীমা সুৰক্ষিত ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত ছেটেলাইটৰ ভূমিকা অপৰিসীম। ইয়াৰ জৰিয়তে শত্ৰু সৈন্যৰ গতিবিধি, সীমাৰ সিপাৰৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰু কৌশলগত স্থানসমূহৰ ওপৰত ২৪ ঘণ্টাই চকু ৰাখিব পাৰি। ইয়াক “মহাকাশৰ চকু” বুলিও ক’ব পাৰি।
৫. কৃষি আৰু সম্পদ অনুসন্ধান (Agriculture & Resource Mapping)
ছেটেলাইট ইমেজিং ব্যৱহাৰ কৰি পৃথিৱীৰ মাটিৰ গুণাগুণ, শস্যৰ স্বাস্থ্য আৰু ভূগৰ্ভত থকা খনিজ সম্পদ বা পানীৰ উৎস বিচাৰি উলিয়াব পাৰি। ই আধুনিক ‘স্মাৰ্ট ফাৰ্মিং’ৰ ক্ষেত্ৰত এক ডাঙৰ বিপ্লৱ আনিছে।
৬. বৈজ্ঞানিক গৱেষণা আৰু মহাকাশ অধ্যয়ন (Scientific Exploration)
পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বাহিৰত থকাৰ বাবে ছেটেলাইটে মহাকাশৰ আন গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ অতি পৰিষ্কাৰ ছবি তুলিব পাৰে (যেনে: Hubble বা James Webb Telescope)। ইয়াৰ জৰিয়তে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি আৰু ৰহস্য সম্পৰ্কে নতুন নতুন তথ্য পোৱা সম্ভৱ হৈছে।
ছেটেলাইট প্ৰযুক্তিৰ ভৱিষ্যৎ: এক নতুন দিগন্ত (Future of Satellite Technology)
১. ডাইৰেক্ট-টু-ডিভাইচ (Direct-to-Device – D2D)
সংযোগ বৰ্তমান আমি মোবাইল টাৱাৰৰ জৰিয়তে নেটৱৰ্ক পাওঁ। কিন্তু ২০২৬ চনৰ পৰা Direct-to-Device প্ৰযুক্তি অধিক জনপ্ৰিয় হ’ব। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল আপোনাৰ সাধাৰণ স্মার্টফোনটোৱেই কোনো মধ্যভোগী টাৱাৰ নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ ছেটেলাইটৰ লগত সংযোগ হ’ব পাৰিব। ইয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ যিকোনো চুকত “No Network” বুলি কোনো সমস্যাই নাথাকিব।
২. মেগা-কনষ্টেলেশ্যন (Mega-Constellations)
ভৱিষ্যতে মহাকাশত হাজাৰ হাজাৰ সৰু সৰু ছেটেলাইটৰ এটা জাল (Network) থাকিব। SpaceX-ৰ Starlink বা Amazon-ৰ Project Kuiper-ৰ দৰে প্ৰকল্পই পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে হাজাৰ হাজাৰ ‘LEO’ (Low Earth Orbit) ছেটেলাইট স্থাপন কৰিছে। ইয়াৰ ফলত গোটেই পৃথিৱীতে অতি উচ্চ গতিৰ (High-speed) আৰু কম লেটেন্সিৰ (Low Latency) ইণ্টাৰনেট পোৱা যাব। ( Low Latency: আপুনি কথা কোৱাৰ লগে লগেই বন্ধুজনে শুনিবলৈ পালে। ইয়াত কোনো পলম হোৱা নাই, গতিকে ই হ’ল Low Latency। )
৩. মহাকাশত ডাটা চেণ্টাৰ (Data Centers in Space)
পৃথিৱীত ডাটা চেণ্টাৰবোৰ চলাই ৰাখিবলৈ বহুত শক্তি আৰু শীতলীকৰণ (Cooling) ৰ প্ৰয়োজন হয়। ভৱিষ্যতে বিজ্ঞানীসকলে মহাকাশতে Orbital Data Centers নিৰ্মাণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। মহাকাশৰ প্ৰাকৃতিক ঠাণ্ডা পৰিৱেশ আৰু প্ৰচুৰ সৌৰ শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি ক্লাউড কম্পিউটিং আৰু AI প্ৰচেছিং অধিক দ্ৰুত কৰা হ’ব।
৪. কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰু ছেটেলাইট
ভৱিষ্যতৰ ছেটেলাইটবোৰ কেৱল সংকেত পঠিওৱা যন্ত্ৰ হৈ নাথাকে, সেইবোৰ হ’ব একো একোটা Smart Machine। AI-ৰ সহায়ত ছেটেলাইটে নিজে নিজে সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰিব (যেনে— কোনো দুৰ্ঘটনা বা জুই লাগিলে নিজে ধৰা পেলাই তৎক্ষণাত খবৰ দিয়া)। ইয়াৰ দ্বাৰা তথ্য বিশ্লেষণৰ গতি বহুত বাঢ়ি যাব।
৫. মহাকাশৰ আবৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা (Space Debris Management)
যিহেতু মহাকাশত ছেটেলাইটৰ সংখ্যা বাঢ়িছে, সেয়েহে ভৱিষ্যতে Space Junk চাফা কৰিবলৈ বিশেষ ‘ৰবটিক ছেটেলাইট’ ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব। অকামিলা হোৱা ছেটেলাইটবোৰক মহাকাশৰ পৰা আঁতৰাই অনা বা বায়ুমণ্ডলত পুৰি পেলোৱাৰ বাবে নতুন প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ হ’ব।
৬. মহাকাশ ভিত্তিক সৌৰ শক্তি (Space-Based Solar Power)
ভৱিষ্যতৰ এক ডাঙৰ লক্ষ্য হ’ল মহাকাশত ডাঙৰ ডাঙৰ সৌৰ পেনেল স্থাপন কৰা আৰু তাৰ পৰা সংগৃহীত শক্তিক ‘ৱায়াৰলেছ’ পদ্ধতিৰে (Microwave/Laser) পৃথিৱীলৈ পঠিয়াই দিয়া। ইয়াৰ দ্বাৰা ২৪ ঘণ্টাই কোনো ব্যাঘাত নোহোৱাকৈ পৰিষ্কাৰ শক্তি (Green Energy) পোৱা যাব।
ছেটেলাইট নিৰ্মাণ আৰু মহাকাশত স্থাপনৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ
১. ছেটেলাইট কেনেকৈ নিৰ্মাণ কৰা হয় ? (The Construction)
এটা ছেটেলাইট নিৰ্মাণ কৰিবলৈ দুটা প্ৰধান অংশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়:
The Bus (গাঁথনি): এইটো হ’ল ছেটেলাইটৰ মূল শৰীৰটো, যিয়ে সকলো যন্ত্ৰক ধৰি ৰাখে। ইয়াক অতি পাতল কিন্তু শক্তিশালী ধাতু (যেনে: Aluminium বা Titanium Alloys) দি সজা হয় যাতে মহাকাশৰ অত্যাধিক ঠাণ্ডা আৰু গৰম সহ্য কৰিব পাৰে।
The Payload (কাৰ্যকৰী অংশ): এইটোৱেই হ’ল আচল কাম কৰা অংশ। ইয়াত এন্টেনা, কেমেৰা, চেন্সৰ আৰু অভিযন্তা ডিজাইন কৰা জটিল Electronic Circuits থাকে।
Clean Room: ছেটেলাইট সদায় এক অতি পৰিষ্কাৰ ঠাইত (Clean Room) সজা হয় যাতে ধূলিৰ এটা কণিকাও ইয়াৰ চেন্সৰত লাগি নষ্ট হ’ব নোৱাৰে।
২. ৰকেটৰ জৰিয়তে মহাকাশলৈ যাত্ৰা (The Launch)
ছেটেলাইট এটা নিজেই মহাকাশলৈ যাব নোৱাৰে; তাৰ বাবে আমাক এটা Launch Vehicle বা ৰকেটৰ প্ৰয়োজন।
Integration: প্ৰথমে ছেটেলাইটটোক ৰকেটৰ একেবাৰে ওপৰৰ অংশত (যাক Fairing বা Nose Cone বুলি কোৱা হয়) সুৰক্ষিতভাৱে ভৰোৱা হয়।
Liftoff: ৰকেটে ইয়াৰ শক্তিশালী ইঞ্জিন ব্যৱহাৰ কৰি পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিক অতিক্ৰম কৰিবলৈ অতি তীব্ৰ গতিত উৰা মাৰে।
Multi-stage Separation: মহাকাশলৈ গৈ থাকোঁতে ৰকেটৰ বিভিন্ন অংশবোৰ (Stages) ইন্ধন শেষ হোৱাৰ লগে লগে খহি পৰে যাতে ৰকেটটো পাতল হৈ থাকে আৰু অধিক ওপৰলৈ যাব পাৰে।
৩. মহাকাশত কেনেকৈ এৰি দিয়া হয় ? (Deployment in Space)
যেতিয়া ৰকেটটোৱে নিৰ্ধাৰিত উচ্চতা (Altitude) পায়গৈ, তেতিয়া আচল কামটো আৰম্ভ হয়:
Release: ৰকেটৰ Nose Cone টো খোল খাই যায় আৰু ছেটেলাইটটোক এক নিৰ্দিষ্ট গতিবেগত কক্ষপথলৈ ঠেলি দিয়া হয়।
Inertia and Gravity: এইখিনিতে পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ চমৎকাৰ ঘটে। ৰকেটে ছেটেলাইটটোক যিটো গতি দি এৰি দিয়ে, সেই গতি (Velocity) আৰু পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ (Gravity)—এই দুয়োটাৰ ভাৰসাম্যৰ বাবে ছেটেলাইটটোৱে পৃথিৱীত নপৰি তাৰ চাৰিওফালে ঘূৰিবলৈ ধৰে।
Activation: কক্ষপথত সোমোৱাৰ লগে লগে ছেটেলাইটৰ সৌৰ পেনেলবোৰ (Solar Panels) খোল খাই যায় আৰু ই সূৰ্যৰ পৰা শক্তি লৈ কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
৪. গন্তব্যস্থানত উপনীত হোৱা (Orbit Positioning)
কিছুমান ছেটেলাইটক তেওঁলোকৰ নিৰ্দিষ্ট স্থানলৈ নিবলৈ সৰু সৰু Thrusters (ইঞ্জিন) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিশেষকৈ Geostationary Satellites বোৰক পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰায় ৩৬,০০০ কিলোমিটাৰ ওপৰত এনেকৈ স্থাপন কৰা হয় যাতে সি পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণনৰ লগত একে গতিতে ঘূৰে আৰু পৃথিৱীৰ এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ ওপৰত স্থিৰ হৈ থাকে।
যিহেতু এই প্ৰবন্ধটোত আমি Solar Energy (সৌৰ শক্তি) ৰ ব্যৱহাৰৰ কথা উল্লেখ কৰিছোঁ, গতিকে সৌৰ শক্তিৰ পৰা বিদ্যুৎ কেনেকৈ উৎপন্ন হয় সেই বিষয়ে বিতংকৈ জানিবলৈ আমাৰ এই লিখনিত ক্লিক কৰক
👉 https://mysmartstudy.co.in/https-mysmartstudy-co-in-electricity-production-and-govt-schemes-assam/
ছেটেলাইট এটাই মহাকাশৰ পৰা পৃথিৱীলৈ চিগনেল কেনেকৈ পঠিয়াই।
ইয়াক মূলতঃ Electromagnetic Waves আৰু Transponder ৰ কাৰুকাৰ্য বুলি ক’ব পাৰি।তলত ইয়াৰ বিজ্ঞানসন্মত বিশ্লেষণ দিয়া হ’ল:
১. আপলিংক আৰু ডাউলিংক (Uplink & Downlink)
ছেটেলাইট কমিউনিকেশ্যনত দুটা মুখ্য প্ৰক্ৰিয়া থাকে:
Uplink: পৃথিৱীৰ গ্ৰাউণ্ড ষ্টেচনৰ পৰা হাই-ফ্ৰিকুৱেন্সিৰ ৰেডিঅ’ তৰংগ ছেটেলাইটলৈ পঠোৱা হয়।
Downlink: ছেটেলাইটে সেই চিগনেলটো গ্ৰহণ কৰি পুনৰ পৃথিৱীলৈ পঠিয়াই দিয়ে।
২. ট্ৰেন্সপণ্ডাৰৰ ভূমিকা (The Heart of the Process)
ছেটেলাইটৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ যন্ত্ৰটো হ’ল Transponder। ইয়াৰ কাম তিনিটা পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয়:
গ্ৰহণ (Reception): পৃথিৱীৰ পৰা অহা অতি দুৰ্বল চিগনেলটো ছেটেলাইটৰ এন্টেনাই ধৰি লয়।
এম্প্লিফিকেচন (Amplification): মহাকাশ অতিক্ৰম কৰি যাওঁতে চিগনেলটো দুৰ্বল হৈ পৰে। ট্ৰেন্সপণ্ডাৰে ইয়াক বহুগুণে শক্তিশালী কৰি তোলে।
ফ্ৰিকুৱেন্সি পৰিৱৰ্তন (Frequency Translation): যাতে যোৱা চিগনেল আৰু অহা চিগনেলৰ মাজত কোনো ধৰণৰ খেলি-মেলি (Interference) নহয়, তাৰ বাবে ট্ৰেন্সপণ্ডাৰে চিগনেলটোৰ ফ্ৰিকুৱেন্সি সলাই দিয়ে (যেনে: ৬ GHz ত লৈ ৪ GHz ত ঘূৰাই পঠিয়াই)।
৩. ইলেক্ট্ৰ’মেগনেটিক তৰংগ (Electromagnetic Waves)
ছেটেলাইটে তথ্যবোৰ Microwaves (মাইক্ৰ’ৱেভ) ৰ জৰিয়তে পঠিয়াই। এই তৰংগবোৰ পোহৰৰ দ্ৰুতগতিত (প্ৰায় 3 × 10^8 m/s) ভ্ৰমণ কৰে। যিহেতু মহাকাশত বায়ু নাথাকে (Vacuum), সেয়েহে এই তৰংগবোৰ কোনো মাধ্যম অবিহনেই পাৰ হৈ আহিব পাৰে।
৪. ডাটা এনকোডিং (Data Encoding)
আমাৰ মাত, ভিডিঅ’ বা ইণ্টাৰনেট ডাটা পোনপটীয়াকৈ তৰংগ হিচাপে নাযায়। ইয়াক প্ৰথমে Digital Signals (0 আৰু 1) লৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। তাৰপিছত ইয়াক ৰেডিঅ’ তৰংগৰ লগত “Modulation” কৰি মহাকাশলৈ এৰি দিয়া হয়।
৫. পৃথিৱীত গ্ৰহণ (Ground Reception)
যেতিয়া ছেটেলাইটে চিগনেলটো তললৈ এৰি দিয়ে, পৃথিৱীত থকা Satellite Dish (যেনে: আমাৰ ঘৰৰ Tata Play বা Airtel dish) সমূহে সেই তৰংগবোৰক এটা বিন্দুত কেন্দ্ৰীভূত (Focus) কৰে। তাৰপিছত এটা Receiver-এ সেইটো ধৰি লৈ পুনৰ ভিডিঅ’ বা ডাটালে ৰূপান্তৰ কৰে।
সাম্প্ৰতিক সময়ত কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ বা ছেটেলাইট কেৱল মহাকাশ বিজ্ঞানৰ এক বিস্ময় হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ ই আমাৰ আধুনিক জীৱনশৈলীৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ হৈ পৰিছে। দূৰসংযোগৰ পৰা বতৰ বিজ্ঞানলৈ আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ পৰা নেভিগেশ্যনলৈকে—প্ৰতিটো খোজতে এই অদৃশ্য যন্ত্ৰবোৰে আমাক সহায় কৰি আহিছে। ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশৰ বাবে ISRO-ৰ জৰিয়তে লাভ কৰা এই মহাকাশ প্ৰযুক্তিয়ে কৃষি আৰু শিক্ষা খণ্ডত যি বিপ্লৱ আনিছে, সেয়া সঁচাকৈয়ে অতুলনীয়। প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত উন্নতিৰ লগে লগে ভৱিষ্যতে আমি আৰু অধিক উন্নত আৰু শক্তিশালী ছেটেলাইটৰ সহায় ল’বলৈ সক্ষম হ’ম। যিহেতু মহাকাশৰ দুৱাৰ এতিয়া সকলোৰে বাবে খোল খাইছে, সেয়েহে এই বিষয়ত জ্ঞান থকাটো এজন সচেতন নাগৰিক হিচাপে আমাৰ সকলোৰে বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ। আশা কৰোঁ, এই প্ৰবন্ধটোৱে আপোনাক ছেটেলাইটৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে এক স্পষ্ট ধাৰণা দিবলৈ সক্ষম হৈছে।
বিশেষ দ্রষ্টব্য (Disclaimer)
মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ দৰে জটিল বিষয়সমূহ সহজকৈ বুজাবলৈ যাওঁতে আমি ইয়াত কিছুমান কাৰিকৰী শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হৈছে। তথাপিও, আমাৰ সাধ্য অনুসৰি এই জটিল প্ৰক্ৰিয়াটোক আপোনালোকৰ বাবে সহজ সৰলকৈ উপস্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছোঁ। যিহেতু আমি সকলোৱে নিৰন্তৰ শিকি আছোঁ, সেয়েহে আমি বিভিন্ন উৎসৰ পৰা তথ্যসমূহ সংগ্ৰহ কৰিছোঁ। বিদ্যুৎ অভিযান্ত্ৰিকী শিক্ষাৰ্থী হিচাপে আমি সীমিত জ্ঞান আৰু উপলব্ধ তথ্যৰ আধাৰত আপোনালোকক সঠিক ধাৰণা দিয়াৰ এক সৰু প্ৰচেষ্টা কৰিছোঁ। তথাপিও, অজানিতে এই লিখনিত কিবা ভুল-ভ্ৰান্তি ৰৈ যাব পাৰে, তাৰ বাবে আমি ক্ষমা প্ৰাৰ্থী। আপোনালোকৰ গঠনমূলক পৰামৰ্শই আমাক অধিক উৎসাহিত কৰিব।যদি আপুনি এই বিষয়ে অধিক গভীৰভাৱে জানিব বিচাৰে, তেন্তে তলত দিয়া লিংকত গৈ বিতং তথ্য লাভ কৰিব পাৰিব।
ধন্যবাদেৰে
MySmartStudy Team
অধিক জানিবলৈ ক্লিক কৰক:
👉 ISRO – https://www.isro.gov.in/Spacecraft.html
👉 NASA – https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-a-satellite-58.html