খাৰুৱা তেল আহৰণ আৰু শোধন আধুনিক সভ্যতাৰ চকা সচল কৰি ৰখা শক্তিৰ অন্যতম উৎস হ’ল পেট্ৰ’লিয়াম বা খাৰুৱা তেল। যি সময়ত মানৱ জাতিয়ে দ্ৰুত উন্নয়নৰ দিশে আগবাঢ়িছে, সেই সময়ত ‘কলা সোণ’ হিচাপে খ্যাত এই প্ৰাকৃতিক সম্পদবিধৰ ভূমিকা অপৰিসীম। কিন্তু এই যাত্ৰা আজি কালিৰ নহয় ইয়াৰ আৰম্ভণি হৈছিল নিযুত বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীৰ বুকুত বিলীন হৈ যোৱা সাগৰীয় উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষৰ পৰা। ভূ-গৰ্ভৰ গভীৰতাত উচ্চ চাপ আৰু উত্তাপৰ ফলত হোৱা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে সৃষ্টি হোৱা এই জটিল হাইড্ৰ’কাৰ্বন মিশ্ৰণটোক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে আহৰণ কৰাটো এক বৃহৎ প্ৰত্যাহ্বান। ভূ-গৰ্ভৰ পৰা পৰা অপৰিশোধিত ৰূপত উলিওৱাৰ পিছত, ইয়াক পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াক প্ৰয়োজন হয় এক সূক্ষ্ম বৈজ্ঞানিক শোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ— যিটো তৈল শোধনাগাৰত সম্পন্ন কৰা হয়।এই প্ৰবন্ধটোত আমি ভূ-গৰ্ভৰ পৰা খাৰুৱা তেল কেনেকৈ আহৰণ কৰা হয় আৰু কেনেকৈ ই আধুনিক যন্ত্ৰপাতিৰ ইন্ধনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, তাৰ এক বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ দাঙি ধৰিম।
খাৰুৱা তেল আৱিষ্কাৰৰ ইতিহাস সঁচাকৈয়ে আমোদজনক। বিশেষকৈ বিশ্ব আৰু ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপটত ইয়াৰ তথ্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:
১. বিশ্বৰ প্ৰথম (World’s First)
বিশ্বৰ প্ৰথম তেলৰ কুঁৱাক লৈ দুটা মূল তথ্য পোৱা যায়:
যান্ত্ৰিকভাৱে খন্দা প্ৰথম কুঁৱা (১৮৪৬): ১৮৪৬ চনত আজাৰবাইজানৰ (Azerbaijan) বাকু চহৰৰ ওচৰৰ বিবি-হেয়বাত (Bibi-Heybat) নামৰ ঠাইত বিশ্বৰ প্ৰথমটো যান্ত্ৰিকভাৱে খন্দা তৈলখাদ আৱিষ্কাৰ হৈছিল।
প্ৰথম বাণিজ্যিক তৈলখাদ (১৮৫৯): আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পেনচিলভেনিয়াৰ টাইটাছভিলত (Titusville) ১৮৫৯ চনত এডউইন ড্ৰেক (Edwin Drake) নামৰ এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সফল আৰু লাভজনকভাৱে তেল উলিয়াইছিল। ইয়াক আধুনিক তৈল উদ্যোগৰ আৰম্ভণি বুলি ধৰা হয়।
২. ভাৰতৰ প্ৰথম (India’s First) ভাৰতৰ তেলৰ ইতিহাস সম্পূৰ্ণৰূপে অসমৰ সৈতে জড়িত।প্ৰথম আৱিষ্কাৰ (১৮৬৭): অসমৰ ডিগবৈৰ ওচৰৰ মাকুম (Makum) নামৰ ঠাইত ১৮৬৭ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে যান্ত্ৰিকভাৱে তেল খন্দা হৈছিল। ই আছিল এছিয়াৰ ভিতৰতে প্ৰথম যান্ত্ৰিক ড্ৰিলিং।
ডিগবৈৰ কাহিনী (১৮৮৯): প্ৰবাদ আছে যে ৰেলপথ নিৰ্মাণৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰা হাতীৰ ভৰিত খাৰুৱা তেল লাগি থকা দেখি ইংৰাজ অভিযন্তাসকলে তেলৰ সন্ধান পাইছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমিকসকলক উৎসাহিত কৰিবলৈ চিঞৰিছিল— “Dig boy, dig!” (খন্দা ল’ৰাহঁত, খন্দা!)। ইয়াৰ পৰাই ঠাইখনৰ নাম ‘ডিগবৈ’ (Digboi) হয়।
প্ৰথম বাণিজ্যিক উৎপাদন (১৮৯০): ১৮৯০ চনত ডিগবৈৰ তৈলখাদৰ পৰা বাণিজ্যিকভাৱে তেল উলিওৱা আৰম্ভ হয়।
প্ৰথম শোধনাগাৰ (১৯০১): ১৯০১ চনত ডিগবৈত ভাৰতৰ (আৰু এছিয়াৰ) প্ৰথমটো তৈল শোধনাগাৰ স্থাপন কৰা হয়। ই আজিও কাৰ্যক্ষম হৈ আছে।
মাটিৰ গভীৰতাত ক’ত তেল আছে সেয়া বিচাৰি উলিওৱা আৰু তাক সুৰক্ষিতভাৱে উলিয়াই অনাটো এক অতি উচ্চ পৰ্যায়ৰ অভিযান্ত্ৰিক (Engineering) আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ এটা সহজ বিশ্লেষণ তলত দিয়া হ’ল:
১. তেল ক’ত আছে কেনেকৈ গম পোৱা যায়? (Exploration)
মাটিৰ ওপৰত থিয় হৈ তলত তেল আছে নে নাই, সেয়া খন্দাৰ আগতেই বিজ্ঞানীসকলে কিছুমান বিশেষ পদ্ধতিৰে পৰীক্ষা কৰে:
ভূ-তাত্ত্বিক জৰীপ (Geological Survey):
প্ৰথমে ভূ-তত্ত্ববিদসকলে সেই ঠাইখনৰ শিলাস্তৰ পৰীক্ষা কৰে। তেওঁলোকে এনেকুৱা শিল বিচাৰে যিবোৰত তেল জমা হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে (যেনে: গেদীয় শিলা বা Sedimentary Rocks)।
কম্পন জৰীপ (Seismic Survey):
এয়া আটাইতকৈ আধুনিক পদ্ধতি। ইয়াত মাটিৰ ওপৰত এক বিশেষ ধৰণৰ জো জোকাৰণি বা কম্পন (Vibration) সৃষ্টি কৰা হয়। এই কম্পনৰ তৰংগবোৰ মাটিৰ তললৈ যায় আৰু বিভিন্ন শিলাস্তৰত খুন্দা খাই পুনৰ ওপৰলৈ উভতি আহে।
প্ৰতিধ্বনিৰ বিশ্লেষণ:
ওপৰত থকা চেন্সৰে (Geophones) এই তৰংগবোৰ ধৰা পেলায়। যিহেতু তেল, গেছ আৰু শিলৰ মাজেৰে তৰংগবোৰ ভিন ভিন গতিত পাৰ হয়, সেই তথ্য কম্পিউটাৰত বিশ্লেষণ কৰি মাটিৰ তলৰ এখন ৩ডি (3D Map) মানচিত্ৰ তৈয়াৰ কৰা হয়। ইয়াৰ পৰাই গম পোৱা যায় তেল ক’ত জমা হৈ আছে।
২. তেল কেনেকৈ উলিওৱা হয় (Extraction/Drilling)
তেল থকাৰ নিশ্চিতি পালে সেই ঠাইত ড্ৰিলিং (Drilling) আৰম্ভ কৰা হয়:
ড্ৰিলিং ৰিগ (Drilling Rig):
এখন ডাঙৰ মেচিনৰ সহায়ত এটা বিশেষ ‘ড্ৰিল বিট’ (Drill Bit) ব্যৱহাৰ কৰি মাটিৰ তললৈ গভীৰ ফুটা কৰা হয়। এই ফুটাটো কেতিয়াবা কেইবা কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত গভীৰ হ’ব পাৰে।
কেচিং (Casing):
ফুটাটো যাতে খহি নপৰে বা তেলবোৰ মাটিৰ পানীৰ লগত মিহলি নহয়, তাৰ বাবে ফুটাটোৰ ভিতৰত লোহাৰ ডাঙৰ পাইপ (Steel Pipe) সুমুৱাই দিয়া হয় আৰু চিমেণ্টেৰে মজবুত কৰা হয়।
প্ৰাকৃতিক চাপ (Natural Pressure):
মাটিৰ তলত তেলবোৰ অতি উচ্চ চাপত থাকে। যেতিয়াই পাইপডাল তেল থকা স্তৰ পায়গৈ, সেই চাপৰ বাবে তেলবোৰ নিজে নিজে ওপৰলৈ উঠি আহে (যেনেদৰে এটা বেলুন ফুটা কৰি দিলে হাৱা ওলাই আহে)।
পাম্পিং (Pumping):
যদি প্ৰাকৃতিক চাপ কম থাকে, তেন্তে ‘পাম্প জেক’ (Pump Jack) নামৰ যন্ত্ৰ লগাই তেলবোৰ ওপৰলৈ টানি অনা হয়।
৩. বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ:
তেল কিয় এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাইতে থাকে ? তেলবোৰ মাটিৰ তলত কোনো এটা পুখুৰীৰ দৰে পৰি নাথাকে। ই শিলৰ সৰু সৰু ছিদ্ৰৰ মাজত সোমাই থাকে (যেনেদৰে এটা স্পঞ্জত পানী সোমাই থাকে)। তেল জমা হ’বলৈ তিনিটা বস্তুৰ প্ৰয়োজন:
Source Rock: য’ত তেল সৃষ্টি হয়।
Reservoir Rock: যিটো শিলোৱে তেল ধৰি ৰাখিব পাৰে (স্পঞ্জৰ দৰে)।
Cap Rock: ই এক প্ৰকাৰৰ ঢাকনীৰ দৰে কাম কৰে যাতে তেলবোৰ ওপৰলৈ ওলাই যাব নোৱাৰে।
তেলৰ কুঁৱাবোৰত তেলৰ লগতে প্ৰাকৃতিক গেছ (Natural Gas) আৰু পানীও পোৱা যায়। ঘনত্ব কম হোৱা বাবে গেছবোৰ সকলোতকৈ ওপৰত, তেলবোৰ মাজত আৰু পানী তলত থাকে।
খাৰুৱা তেল বা পেট্ৰ’লিয়ামৰ এই যাত্ৰাটো আপোনাক একেবাৰে সহজকৈ, আমাৰ ঘৰুৱা উদাহৰণ দি বুজাই দিওঁ। ইয়াক আমি দুটা ভাগত ভগাব পাৰোঁ:
১. মাটিৰ তলৰ পৰা তেল কেনেকৈ ওলাই আহে? (আহৰণ)কল্পনা কৰক, আপুনি এটা স্ট্র’ (Straw) দি নাৰিকলৰ পানী খাই আছে। (অসমীয়াত ‘Straw’ ক সাধাৰণতে নলী )তেল উলিওৱা পদ্ধতিটোও প্ৰায় একেই:
বিশাল ড্ৰিলিং: প্ৰথমে মাটিৰ বহুত গভীৰলৈ (কেতিয়াবা ৩-৪ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত) এটা সৰু ফুটা কৰা হয়।
চাপৰ খেলা: মাটিৰ সিমান গভীৰত তেলবোৰ বহুত প্ৰেচাৰ বা চাপত থাকে। যেতিয়াই পাইপডাল তেল থকা স্তৰ পায়গৈ, সেই চাপৰ বাবে তেলবোৰ নিজে নিজে ফোয়াৰাৰ দৰে ওপৰলৈ উঠি আহে।
কেঁচা তেল: এইদৰে ওলাই অহা তেলখিনিক আমি ‘খাৰুৱা তেল’ (Crude Oil) বুলি কওঁ। ই দেখিবলৈ ক’লা, ডাঠ আৰু আঠালতীয়া। ইয়াক আপুনি পোনপটীয়াকৈ গাড়ী বা উৰাজাহাজত ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে।
২. শোধন প্ৰক্ৰিয়া: কেনেকৈ এপদ বস্তুৰ পৰা বহু বস্তু ওলায় ? (Refining)
এতিয়া আটাইতকৈ আমোদজনক কথাটো হ’ল— এই ক’লা খাৰুৱা তেলখিনিৰ ভিতৰতে পেট্ৰ’ল, ডিজেল, কেৰাচিন, আনকি আমাৰ ঘৰৰ চাকি জ্বলোৱা মম আৰু ৰাস্তা বনোৱা আলকাতৰাও সোমাই থাকে।ইয়াক পৃথক কৰিবলৈ এটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাক কোৱা হয় ‘আংশিক পাতন’ (Fractional Distillation)।
সহজ উদাহৰণ: ধৰি লওক, আপুনি এটা পাত্ৰত চেনি, পানী আৰু বালি মিহলাই দিলে। এতিয়া ইয়াক গৰম কৰিলে কি হ’ব? পানীখিনি ভাপ হৈ উৰি যাব, কিন্তু চেনি আৰু বালি থাকি যাব। ঠিক তেনেকৈ খাৰুৱা তেলকো এটা ডাঙৰ চুঙাকৃতিৰ টাৱাৰত (Fractionating Tower) দি তলৰ পৰা বহুত বেছি গৰম কৰা হয়।
প্ৰক্ৰিয়াটো এনেকুৱা:
গৰম কৰা: খাৰুৱা তেলখিনি প্ৰায় 400°C তকৈও অধিক উত্তাপত গৰম কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত তেলখিনি ভাপ হৈ যায়।
উর্ধগামী ভাপ: এই ভাপখিনি টাৱাৰটোৰ ওপৰলৈ উঠি যায়। মন কৰিব লগীয়া যে টাৱাৰটোৰ তলৰ ফালে বহুত গৰম থাকে আৰু ওপৰলৈ গৈ থাকিলে ঠাণ্ডা হৈ আহে।
পৃথকীকৰণ: খাৰুৱা তেলত থকা বিভিন্ন উপাদানবোৰৰ উতলাংক (Boiling Point) বেলেগ বেলেগ।যিবোৰ আটাইতকৈ পাতল (যেনে: ৰন্ধন গেছ), সেইবোৰ একেবাৰে ওপৰলৈ গৈ জমা হয়।অলপ গধুৰবোৰ (যেনে: পেট্ৰ’ল) তাৰ অলপ তলত জমা হয়।তাতকৈ গধুৰবোৰ (যেনে: কেৰাচিন, তাৰ পিছত ডিজেল) আৰু অলপ তলত জমা হয়।আৰু যিবোৰ একেবাৰে গধুৰ বস্তু (যেনে: আলকাতৰা বা মম), সেইবোৰ ভাপ নহৈ একেবাৰে তলতে ৰৈ যায়।
এনেকৈয়ে মাটিৰ তলৰ সেই ক’লা লেতেৰা তেলখিনি শোধন কৰি আমাৰ ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তোলা হয়।
ভাৰতৰ তেল আৰু গেছ খণ্ডত চৰকাৰী (Public Sector) আৰু ব্যক্তিগত (Private Sector) দুয়ো ধৰণৰ কোম্পানীয়ে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
১. চৰকাৰী খণ্ডৰ কোম্পানী (Public Sector Undertakings – PSUs)
এই কোম্পানীবোৰ চৰকাৰৰ অধীনত আৰু ভাৰতৰ তেল উৎপাদন তথা বিতৰণ এওঁলোকেই কৰে।
ONGC (Oil and Natural Gas Corporation): ই ভাৰতৰ সবাটোকৈ ডাঙৰ খাৰুৱা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ উৎপাদনকাৰী কোম্পানী। ভাৰতৰ প্ৰায় ৭১% খাৰুৱা তেল এওঁলোকেই উলিয়ায়।
OIL (Oil India Limited): ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অসমৰ দুলীয়াজানত। উত্তৰ-পূব ভাৰতত তেল আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত ই আটাইতকৈ আগশাৰীৰ চৰকাৰী কোম্পানী।
IOCL (Indian Oil Corporation Limited): এওঁলোক ভাৰতৰ সবাটোকৈ ডাঙৰ তেল শোধন (Refining) আৰু বিপণন (Marketing) কোম্পানী। ডিগবৈ আৰু গুৱাহাটী শোধনাগাৰ ইয়াৰ অধীনত।
BPCL (Bharat Petroleum) & HPCL (Hindustan Petroleum): এই দুয়োটা কোম্পানীয়ে মূলত তেল শোধন আৰু পেট্ৰ’ল পাম্পৰ জৰিয়তে গ্ৰাহকক ইন্ধন যোগান ধৰে। (অসমৰ নুমলীগড় শোধনাগাৰত BPCL-ৰ অংশীদাৰিত্ব আছিল, বৰ্তমান ই Oil India-ৰ অধীনত)।
GAIL (Gas Authority of India Limited): এওঁলোকে মূলত প্ৰাকৃতিক গেছৰ পৰিবহণ আৰু বিতৰণৰ কাম কৰে।
২. ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানী (Private Sector Companies)বিগত কেইটামান দশকত ব্যক্তিগত কোম্পানীবোৰেও এই ক্ষেত্ৰত বহুত নাম কৰিছে:
Reliance Industries Limited (RIL): গুজৰাটৰ জামনগৰত থকা ৰিলায়েন্সৰ শোধনাগাৰটো বিশ্বৰ সবাটোকৈ ডাঙৰ তেল শোধনাগাৰ।
Nayara Energy (পূৰ্বৰ Essar Oil): ই ভাৰতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ব্যক্তিগত তেল শোধনাগাৰ।
Vedanta Limited (Cairn Oil & Gas): ৰাজস্থানৰ মৰুভূমিত তেল আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত এওঁলোক ভাৰতৰ সবাটোকৈ ডাঙৰ ব্যক্তিগত কোম্পানী।
বিশ্বৰ ১০ খন সৰ্বাধিক তেল উৎপাদনকাৰী দেশ ( ২০২৪-২৫ চনৰ তথ্য অনুসৰি)
| স্থান | দেশ | দৈনিক উৎপাদন (প্ৰায়) মিলিয়ন বেৰেল |
| ১. | আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | ২০.১৩ |
| ২. | চৌদি আৰৱ | ১০.৮৫ |
| ৩. | ৰাছিয়া | ১০.৭৫ |
| ৪. | কানাডা | ৫.৮৮ |
| ৫. | ইৰাণ | ৫.০৬ |
| ৬. | ইৰাক | ৪.৩৯ |
| ৭. | চীন | ৪.২৬ |
| ৮. | সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত | ৪.০০ |
| ৯. | ব্ৰাজিল | ৩.৪৬ |
| ১০. | কুৱেইট | ২.৭১ |
শীৰ্ষ ১০ খন দেশৰ ভিতৰত ৫ খনেই (চৌদি আৰৱ, ইৰাক, ইউ.এ.ই, কুৱেইট আৰু ইৰান) মধ্য-প্ৰাচ্যৰ। সেইবাবেই এই অঞ্চলটো বিশ্বৰ শক্তিৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।ভেনেজুৱেলা ক’ত ? আপুনি হয়তো ভাবিব পাৰে ভেনেজুৱেলা কিয় নাই ? কাৰণ তেওঁলোকৰ মাতিৰ তলত সবাটোকৈ বেছি তেল আছে যদিও, মেচিনৰ অভাৱ আৰু দেশৰ খেলি-মেলিৰ বাবে তেওঁলোকে তেল উলিয়াব (Produce) নোৱাৰে। তেওঁলোক এতিয়া প্ৰায় ২৫ নম্বৰৰ তলত আছে।
১ বেৰেল = ১৫৯ লিটাৰ (প্ৰায়)।
১ মিলিয়ন = ১০ লাখ।
ভাৰতৰ স্থান: ভাৰত এই তালিকাত নাই কাৰণ ভাৰতত যিমান তেল লাগে, তাৰ মাত্ৰ ১৫-২০% হে দেশৰ ভিতৰত (অসম, ৰাজস্থান, মুম্বাই ) উৎপাদন হয়। বাকী ৮০% আমি বিদেশৰ পৰা কিনিব লাগে।
তেল এদিন শেষ হৈ যাব”—এই কথাষাৰ সম্পূৰ্ণ মিছা নহয়, কিন্তু ইয়াৰ আঁৰত কিছুমান বৈজ্ঞানিক আৰু কাৰিকৰী যুক্তি আছে। ইয়াক সহজকৈ বুজিবলৈ আমি তলৰ কথাখিনি মন কৰিব লাগিব:
১. তেল কিয় শেষ হ’ব ? (বৈজ্ঞানিক কাৰণ)
খাৰুৱা তেল হ’ল অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ(Non-renewable Resource)। যিবোৰ সম্পদ এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত একেবাৰেই শেষ হৈ যায় আৰু যিবোৰ প্ৰকৃতিত পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ লাখ লাখ বছৰ সময় লাগে, সেইবোৰকেই অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ বোলে। ই সৃষ্টি হ’বলৈ নিযুত নিযুত বছৰ লাগে। আমি যিটো গতিত তেল ব্যৱহাৰ কৰি আছোঁ (বছৰি প্ৰায় ৩৫ বিলিয়ন বেৰেল, ভাৰতীয় গণনা পদ্ধতি অনুসৰি, প্ৰায় ৫,৫৬,৪৫৪.৫ কোটি লিটাৰ।) সেই তুলনাত পৃথিৱীৰ বুকুত নতুনকৈ তেল সৃষ্টি হোৱা নাই। গতিকে , এদিন নহয় এদিন তেলৰ ভাণ্ডাৰ শেষ হ’বই।
২. কেতিয়া শেষ হ’ব ? (পৰিসংখ্যা)
বৰ্তমানৰ বৈজ্ঞানিক হিচাপ অনুসৰি, পৃথিৱীৰ মাতিৰ তলত যিমান তেল আৱিষ্কাৰ হৈছে, সেইখিনিৰে আমাৰ পৃথিৱীখন আৰু ৫০ ৰ পৰা ৬০ বছৰ চলিব পাৰিব। কিন্তু ইয়াত এটা ডাঙৰ ‘কিন্তু’ আছে নতুন আৱিষ্কাৰ প্ৰতি বছৰে বিজ্ঞানীসকলে নতুন নতুন ঠাইত (যেনে সাগৰৰ গভীৰতাত বা সুৰক্ষিত বৰফৰ তলত) তেলৰ সন্ধান পাই আছে।
উন্নত প্ৰযুক্তি: আগতে যিবোৰ ঠাইৰ পৰা তেল উলিওৱাটো অসম্ভৱ আছিল, এতিয়া আধুনিক মেচিনৰ সহায়ত সেইবোৰ উলিওৱা সম্ভৱ হৈছে। ইয়াৰ ফলত তেল শেষ হোৱাৰ সময়সীমাটো পিছুৱাই গৈ আছে।
৩. তেল শেষ হোৱাৰ আগতেই ব্যৱহাৰ কমি যাব নেকি ?
এক বিখ্যাত উক্তি আছে: “শিলৰ যুগটো শিল শেষ হোৱাৰ বাবে শেষ হোৱা নাছিল, মানুহে শিলতকৈ উন্নত বিকল্প বিচাৰি পাইছিল বাবেহে শেষ হৈছিল।”ঠিক তেনেকৈ, তেল শেষ হোৱাৰ আগতেই পৃথিৱীৰ মানুহে তেলৰ ব্যৱহাৰ এৰি দিব পাৰে। ইয়াৰ কাৰণবোৰ হ’ল:
বৈদ্যুতিক বাহন (Electric Vehicles): এতিয়া পেট্ৰ’ল-ডিজেলৰ সলনি ইভি (EV) অৰ্থাৎ বেটাৰীৰে চলা গাড়ীৰ জনপ্ৰিয়তা বাঢ়িছে।
সেউজ শক্তি: সৌৰ শক্তি (Solar), বায়ু শক্তি (Wind) আৰু হাইড্ৰ’জেন ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ দ্ৰুতগতিত বাঢ়িব ধৰিছে।
পৰিৱেশ প্ৰদূষণ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে পৃথিৱীৰ দেশসমূহে তেলৰ ব্যৱহাৰ কমাবলৈ চুক্তি কৰিছে।
ভূ-গৰ্ভৰ গভীৰ অন্ধকাৰৰ পৰা আমাৰ বাহনৰ ইন্ধনলৈকে পেট্ৰ’লিয়ামৰ এই যাত্ৰা সঁচাকৈয়ে বিস্ময়কৰ। যি পদাৰ্থই যোৱা দুটা শতিকাত মানৱ সভ্যতাক এক অভূতপূৰ্ব গতি প্ৰদান কৰিলে, সেই ‘কলা সোণ’ৰ আৱিষ্কাৰ আৰু শোধনৰ আঁৰত লুকাই আছে বিজ্ঞানৰ জয়যাত্ৰা। ডিগবৈৰ সেই প্ৰথমটো তৈলখাদৰ পৰা আজিৰ আধুনিক অফশ্ব’ৰ ড্ৰিলিং ৰিগসমূহলৈকে হোৱা উন্নতিয়ে আমাৰ মেধা আৰু প্ৰযুক্তিৰ পৰিচয় দিয়ে।কিন্তু বৰ্তমানৰ প্রেক্ষাপটত আমি এক সন্ধিক্ষণত থিয় দিছোঁ। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সীমিত ভাণ্ডাৰে আমাক সোঁৱৰাই দিছে যে আমি কেৱল পেট্ৰ’লিয়ামৰ ওপৰত চিৰদিন নিৰ্ভৰ কৰি থাকিব নোৱাৰোঁ। বিজ্ঞানৰ কাম কেৱল তেল আহৰণ কৰাই নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ বিকল্প হিচাপে সৌৰ শক্তি, হাইড্ৰ’জেন ইন্ধন বা বৈদ্যুতিক শক্তিৰ ব্যৱহাৰক অধিক সুলভ কৰি তোলাটোও বৰ্তমানৰ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান। শেষত ক’ব পাৰি যে, পেট্ৰ’লিয়ামৰ যাত্ৰাই আমাক কেৱল শক্তিৰ উৎসই দিয়া নাই, বৰঞ্চ প্ৰকৃতিৰ সম্পদক কেনেকৈ বুদ্ধিমত্তাৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে তাৰ এক মহান শিক্ষাও দিছে। আমাৰ ভৱিষ্যত নিৰ্ভৰ কৰিব আমি এই সম্পদখিনিক কিমান দায়িত্বসহকাৰে ব্যৱহাৰ কৰোঁ আৰু কিদৰে এক সেউজ পৃথিৱীৰ দিশে আগবাঢ়ি যাওঁ, তাৰ ওপৰত।
বিশেষ দ্রষ্টব্য (Disclaimer)
আমি আমাৰ সাধ্যানুসৰি এই জটিল প্ৰযুক্তিৰ বিষয়টো সহজভাৱে আপোনালোকৰ ওচৰত দাঙি ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছোঁ। উল্লেখ্য যে, আমি ২০২৪-২৫ বৰ্ষৰ এপ্ৰেন্টিচশ্বিপ (Apprenticeship) বেটচৰ সদস্য হিচাপে ঐতিহ্যমণ্ডিত ডিগবৈ শোধনাগাৰত (Digboi Refinery) এবছৰীয়া প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰিছিলোঁ। সেই সময়ছোৱাত খাৰুৱা তেল কেনেকৈ শোধন কৰা হয়, তাক অতি ওচৰৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ সৌভাগ্য আমাৰ হৈছিল।আমাৰ সেই ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতা (Practical Experience) আৰু বিভিন্ন নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্যৰ সহায় লৈয়েই এই প্ৰবন্ধটো প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। তথাপিও, লিখনীৰ মাজত অনিচ্ছাকৃতভাৱে কোনো ভাষিক ত্ৰুটি, বানান ভুল বা বাক্য গাঁথনিত খেলিমেলি থাকিব পাৰে। তাৰ বাবে আমি ক্ষমা প্ৰাৰ্থী। যদি আপুনি এই বিষয়ে অধিক গভীৰভাৱে জানিব বিচাৰে, তেন্তে তলত দিয়া সংযোগসমূহ (Links) চাব পাৰে।
ধন্যবাদেৰে
My Smart Study Team
অধিক জানিবৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ লিংকসমূহ:
Indian Oil Digboi Refinery: https://www.iocl.com/refineries/digboi-refinery
Ministry of Petroleum and Natural Gas, India: https://mopng.gov.in
Oil India Limited Exploration & Production: https://www.oil-india.com
ONGC – Oil and Natural Gas Corporation : https://www.ongcindia.com